XYZ analizi: Stok kontrolünü talep değişkenliğine uyarlayın

Ana Sayfa » Kaynaklar » XYZ analizi: Stok kontrolünü talep değişkenliğine uyarlayın

Tahmini okuma süresi: 11 dakika

İki parçanın ortalama tüketimi aynı olsa da stoklarını tamamlamak için tamamen farklı yöntemler gerekebilir. Biri her hafta düzenli olarak depodan çekilir. Diğeri ise büyük bir müşteri siparişi birkaç aylık miktarı tek seferde tüketene kadar rafta bekler. İkisini de aynı ortalamaya göre sipariş etmek, birinde stok fazlasına, diğerinde ise stok yetersizliğine yol açabilir.

XYZ analizi bu farkı görmenize yardımcı olur. Malzemeleri tüketimlerinin zaman içindeki değişkenliğine göre gruplandırır. Böylece rutin ikmalle yönetilebilecek parçaları, talebinin daha yakından incelenmesi gerekenlerden ayırabilirsiniz. ABC analiziyle birlikte kullanıldığında hem paranın nereye harcandığını hem de tüketimin ne ölçüde güvenilir biçimde öngörülebildiğini gösterir.

Sonraki adım, bu değerlendirmeden çıkan tedarik kararlarını üretimde uygulamaktır. SkyPlanner APS, malzeme bulunabilirliğini o malzemeye ihtiyaç duyan onaylanmış siparişler ve kaynaklarla ilişkilendirir. Böylece stok bilgileriyle ayrı ayrı tutulan makine iş sıralarını uzlaştırmak için harcadığınız süreyi azaltır.

Stok yönetiminde XYZ analizi nedir?

XYZ analizi, stok kalemlerini talep veya tüketimlerinin zaman içindeki değişkenliğine ve düzenliliğine göre sınıflandırır. Her parçaya aynı kontrol yöntemini uygulamak yerine, ilgili kalemi nasıl izleyeceğinizi ve ikmalini nasıl planlayacağınızı belirlemenize yardımcı olur.

Sınıf	Tipik tüketim seyri	Planlamacının değerlendirmesi gereken konu
X	Nispeten istikrarlı; dönemler arasındaki değişim sınırlı	Tüketim ve tedarik koşulları değiştikçe rutin ikmalin uygunluğunu koruyup korumadığı
Y	Daha değişken; çoğu zaman bir eğilim veya mevsimsellik gösterir	Değişimlerin nedenleri ve bu seyrin öngörülüp öngörülemeyeceği
Z	Düzensiz veya seyrek; bazen depodan çekişler arasında uzun aralar bulunur	Bir sonraki ihtiyacı neyin tetikleyeceği ve stok yetersizliğinin neyi aksatacağı

Bu sınıflar tüketimin seyrini tanımlar; belirli bir tahmin doğruluğunu garanti etmez. Mevsimlik bir kalemin tüketimi yıl boyunca büyük ölçüde değişse de uygun bir mevsimsel tahminle oldukça iyi öngörülebilir. Genellikle istikrarlı tüketilen bir kalem de büyük bir müşteri siparişini değiştirdiğinde sizi şaşırtabilir.

XYZ, ABC’den farklı bir soruya da yanıt verir. Üretimde kullanılan malzemeler için ABC, genellikle yıllık tüketim değerine göre sıralama yapar. Bu değer, kullanılan miktarın birim maliyetle çarpılmasıyla bulunur. XYZ ise bu tüketimin zamana nasıl dağıldığını inceler. Pahalı bir kalemin tüketimi mutlaka öngörülemez olmadığı gibi, ucuz bir kalemin tüketimi de mutlaka istikrarlı değildir.

Bu sınıflandırmaların hiçbiri, bir parçanın eksikliğinin üretim açısından ne kadar kritik olduğunu söylemez. Eksikliğin yaratacağı etkiyi ayrıca görünür tutun.

XYZ stok sınıfları nasıl hesaplanır?

Sayısal değerlendirmede yaygın bir başlangıç noktası, kısaca CV olarak gösterilen değişim katsayısıdır. CV, dönemler itibarıyla tüketimin yayılımını ortalama tüketimle karşılaştırır. Gerçek talep seyrini incelemekten vazgeçmeyin; CV’yi bu incelemeyi tamamlamak için kullanın.

1. Kalemleri, geçmiş veri aralığını ve dönemleri seçin

Tek bir fabrikada kullanılan satın alınmış parçalar gibi, kapsamı net tanımlanmış bir malzeme grubuyla başlayın. Her kalem için miktarları eşit uzunluktaki planlama dönemleri bazında toplayın ve tutarlı ölçü birimleri kullanın. Aynı kalemin geçmiş verilerinde adet, kutu ve kilogramı birbirine karıştırmayın.

Vereceğiniz karara uygun bir dönem uzunluğu seçin. Aylık toplamlar satın alma değerlendirmesi için uygun olabilir; ancak kısa bir ikmal çevriminde önem taşıyan haftalık zirveleri gizleyebilir. Üretim, bir haftalık ihtiyacını tek partide depodan çekiyorsa günlük veriler sırf bu nedenle kesintili görünebilir.

İlgili faaliyet döngüsünü görebilecek kadar uzun bir geçmiş veri aralığı kullanın. Mevsimsellik önemliyse yalnızca son birkaç haftanın verisi genel seyri ortaya koyamaz. Kalemleri karşılaştırırken geçmiş veri aralığını ve dönem uzunluğunu aynı tutun. Sınıflandırmanın yeniden yapılabilmesi için her ikisini de kaydedin.

2. Miktarların gerçekte neyi temsil ettiğini kontrol edin

Satın alınan malzemelerin büyük sevkiyatlarla gelmesi, üretimde malzeme tüketilmesiyle aynı şey değildir. Farkında olmadan tedarikçinin teslimat düzenini sınıflandırmamak için, yanıt aradığınız soruya uygun tüketim veya talep verilerini kullanın.

Gerçekten hiç tüketim olmayan dönemleri veride tutun. Bunları çıkarmak, seyrek tüketilen bir kalemi olduğundan daha istikrarlı gösterir. Eksik kayıtlar ise farklıdır: bunları sıfırla doldurmak yerine neden eksik olduklarını araştırın.

Stok yetersizliğinin tüketimi kısıtlayıp kısıtlamadığını da kontrol edin. Parça bulunamadığı için bir hafta boyunca depodan çıkış yapılmaması, üretimin o parçaya ihtiyaç duymadığını göstermez. Yeni ürünlerin, üretimi sonlandırılmış kalemlerin, stok düzeltmelerinin ve olağan dışı tek seferlik projelerin geçmiş verilerini bir ikmal kuralına dönüştürmeden önce bunları ayrıca incelemek gerekir.

3. Ortalamayı ve değişim katsayısını hesaplayın

Her kalem için şu hesaplamaları yapın:

Ortalama tüketim = toplam tüketim ÷ dönem sayısı

Değişim katsayısı = dönemsel tüketimin standart sapması ÷ ortalama tüketim

Standart sapma, dönemlerdeki miktarların ortalama etrafında ne kadar yayıldığını ölçer. Ortalamaya bölündüğünde bu yayılım, kalemin normal tüketimine oranla ifade edilir. Böylece tüketim hacimleri farklı olan kalemler arasında daha anlamlı bir karşılaştırma yapılabilir.

Standart sapma hesaplama yöntemini tutarlı biçimde uygulayın. Aşağıdaki hesaplama örneğinde, paydada gözlem sayısının bir eksiği kullanılarak hesaplanan örneklem standart sapması esas alınmıştır. Örneklem ve anakütle hesaplamaları arasında geçiş yaparsanız bu değişikliği kaydedin.

CV’yi oran veya yüzde olarak ifade edebilirsiniz. 0,50 oranı %50’ye eşittir; stok yetersizliği olasılığının %50 olduğu anlamına gelmez. Ortalama tüketim sıfırsa bölme işlemi tanımsızdır. Ortalama çok küçükse miktardaki küçük bir değişiklik sonucu büyük ölçüde değiştirebilir. Bu kalemleri kesinmiş gibi görünen bir sınıfa zorla yerleştirmek yerine inceleme için işaretleyin.

4. Sınırları belirleyin ve sonucu inceleyin

Doğru stok politikasını garanti eden, her yerde geçerli iki CV sınırı yoktur. Tam sınır değerlerinin hangi sınıfa girdiği de dahil olmak üzere seçtiğiniz sınırları açıkça belirtin. Ardından grupların, planlama ihtiyaçları bakımından anlamlı ölçüde farklı kalemleri ayırıp ayırmadığını test edin.

Yalnızca aşağıdaki örnek için, CV değeri 0,50 veya altında olanları X, 0,50’nin üzerinde ve 1,00 veya altında olanları Y, 1,00’ın üzerinde olanları ise Z olarak sınıflandırın. Bunlar örneği açıklamak için kullanılan kurallardır; fabrikanız için önerilen varsayılan ayarlar değildir.

Sınıfları uygulamaya almadan önce tüketim geçmişini inceleyin. Tekrarlanan mevsimsel bir zirveden kaynaklanan yüksek CV ile birbirinden bağımsız, belirsiz siparişlerden kaynaklanan yüksek CV farklı yaklaşımlar gerektirir.

Hesaplama örneği: Aynı ortalama, farklı stok kararı

Sekiz haftalık tüketimleri aşağıdaki gibi olan iki parça düşünün. Bu kısa veri aralığı hesaplamayı açıklamak içindir; tek başına uzun vadeli bir stok politikasının geçerliliğini doğrulamaya yetmez.

Parça	Haftalık tüketim, 1–8. haftalar	Toplam	Haftalık ortalama	Örneklem standart sapması	CV	Örnek sınıflandırma
Standart burç	90, 110, 90, 110, 90, 110, 90, 110	800	100	10,69	0,11	X
Projeye özel gövde	0, 0, 0, 400, 0, 0, 0, 400	800	100	185,16	1,85	Z

Burç için CV yaklaşık 10,69 ÷ 100 = 0,11, gövde için ise yaklaşık 185,16 ÷ 100 = 1,85’tir. Her ikisinin de haftalık ortalaması 100 adettir; ancak yalnızca burcun haftalık ihtiyacı bu miktara yakın seyreder.

Lead time ve tedarik güvenilirliği dikkate alındığında, burç için rutin stok yenileme uygun bir yöntem olabilir. Buna karşılık her hafta 100 gövde satın almak, bir sonraki proje için yeterli miktarı güvence altına almadan talebin düşük olduğu haftalarda stok birikmesine yol açabilir. Kesinleşmiş bir sipariş 400 adet gerektiriyorsa, bu siparişe özgü ihtiyaç ortalamadan daha önemlidir.

Gövdenin geçmişinde hiç tüketim olmayan altı hafta da vardır. Kesikli talepte hem stoktan çekilen miktarlara hem de çekişler arasındaki sürelere bakın. CV tek başına bir sonraki stok çekişinin ne zaman gerçekleşeceğini söylemez. Siparişe göre üretimde, kesinleşmiş bir müşteri siparişi ve bu siparişin malzeme ihtiyaçları, planlama için istatistiksel ortalamadan çok daha güçlü bir dayanak sağlayabilir.

X, Y ve Z için farklı stok kontrol yöntemleri uygulayın

Sınıflandırma, alınan bir kararı değiştirdiğinde işe yarar. Her malzeme grubu için bir stok yenileme yaklaşımı, bir sorumlu ve istisnaların hangi durumlarda inceleneceğini belirleyin.

X sınıfı malzemelerde öngörülebilir rutin işleri basitleştirin. Yeniden sipariş noktasına dayalı bir uygulama, planlı teslimat çağrıları veya başka bir standart stok yenileme düzeni, tekrarlanan satın alma kararlarını azaltabilir. Uygulamanın stok yenileme süresini ve gerçek tüketimi yansıttığını kontrol edin. X sınıfında olmak, tampon stoğu kaldırabileceğiniz veya tedarikçinin her zaman zamanında teslimat yapacağını varsayabileceğiniz anlamına gelmez.

Y sınıfı malzemelerde stoğu artırmadan önce değişimin nedenini belirleyin. Tüketim, her yıl tekrarlanan bir üretim sezonu öncesinde artıyorsa, yıllık ortalamaya göre satın almak yerine tedariki bu düzene göre planlayın. Değişim yeni bir sözleşmeden veya bir ürünün üretiminin kademeli artırılmasından kaynaklanıyorsa, gelecekteki ihtiyaçları ilgili sorumlularla birlikte gözden geçirin. Değişen tüketim düzeni için yalnızca farklı bir harf değil, bir açıklama gerekir.

Z sınıfı malzemelerde stok tutma kararını bilinçli olarak verin. Müşterinin kabul ettiği lead time buna izin veriyorsa, siparişe özel satın alma, gelecekte gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belirsiz işler için stok birikmesini önleyebilir. Kritik bir yedek parçanın veya lead time değeri uzun bir bileşenin teminini beklemek kabul edilemeyeceğinden, bunları yine de stokta tutmak gerekebilir. Z sınıfı, malzemenin kullanım dışı veya önemsiz olduğu ya da stokta bulunmamasının sorun yaratmayacağı anlamına gelmez.

Her üç grupta da stok yenileme için gereken lead time değerini, tedarikçi güvenilirliğini, minimum sipariş miktarlarını, raf ömrünü, alternatif malzemeleri ve stok yetersizliğinin sonuçlarını dikkate alın. Sınıflandırma, ihtiyaç duyduğunuz güvenlik stoğunu veya hizmet seviyesini hesaplamaz. Amacı, stok kontrolünde doğru soruya odaklanmanızı sağlamaktır.

Değer ile aciliyeti karıştırmadan ABC ve XYZ’yi birlikte kullanın

ABC–XYZ analizinde bir malzemeye her iki sınıfın etiketi de atanır; böylece AX, AY ve AZ’den CX, CY ve CZ’ye kadar uzanan birleşimler oluşur. İlk harf malzemenin değer sınıfını, ikinci harf ise tüketim düzenini gösterir.

Bu ayrım, yönetim çabasını nereye yönelteceğinizi belirlemenize yardımcı olur. AX sınıfı bir malzemenin yıllık tüketim değeri yüksektir ve tüketimi nispeten düzenlidir; dolayısıyla sıkı mali kontrol ile rutin bir stok yenileme süreci birlikte yürütülebilir. AZ sınıfı bir malzemenin ise değeri yüksek, tüketimi düzensizdir. Stoğa daha fazla nakit bağlamadan önce satın alma taahhütleri ve bir sonraki kesinleşmiş ihtiyaç daha yakından incelenmelidir.

CX sınıfı bir malzeme için, idari iş yükünü azaltan basit bir stok yenileme yöntemi uygun olabilir. CZ sınıfı bir malzemenin stokta tutulup tutulmayacağı ise dikkatle değerlendirilmelidir; yıllık harcamanın düşük olması, üretimin durması riskini ortadan kaldırmaz.

Matrisin dokuz hücresi olması, birbirinden tamamen farklı dokuz prosedür gerektiği anlamına gelmez. Anlamlı farkları belirlemek için bu birleşimlerden yararlanın, ardından ekibinizin gerçekten sürdürebileceği az sayıda stok kontrol politikasını yazılı hâle getirin.

En önemlisi, matrisi doğrudan makine iş kuyruğundaki önceliklere dönüştürmeyin. AX sınıfı bir malzeme kullanan iş, CZ sınıfı bir malzeme kullanan işten otomatik olarak daha acil değildir. Üretimde sırada hangi işin yapılmasının uygun olduğunu hâlâ terminler, müşteriye verilen taahhütler, mevcut malzemeler ve aynı kapasiteyi kullanması gereken diğer işler belirler.

Stok yenileme kararlarını SkyPlanner ile üretime bağlayın

Örnekteki iki bileşene dönelim. Burç için rutin stok yenileme, gövde için ise siparişe özel satın alma konusunda karar verdiniz. Şimdi bu iki bileşeni kullanan onaylı üretim emirleri aynı işleme merkezinin kapasitesi için rekabet ediyor.

Satın alma politikaları farklı olsa da üretim planı ortak olmalıdır. Karar vermek için yalnızca gövdenin beklenen geliş tarihini bilmek yetmez. Gövdeye ait operasyonların çizelgede nereye yerleşeceğini, öncesinde hangi işlerin yapılabileceğini ve ortaya çıkan tamamlanma tarihinin müşteriye verilen taahhüdü karşılayıp karşılamadığını da bilmeniz gerekir.

SkyPlanner APS bu kısıtları bir araya getirir. Malzeme durumunu dikkate alan çizelgeleme etkinleştirildiğinde, çizelgeleme yapay zekâsı Arcturus; iş merkezi kapasitesi, vardiyalar, operasyon bağımlılıkları ve belirlediğiniz kurallarla birlikte malzeme kullanılabilirliğini de hesaba katar. Gantt çizelgesi, işlerin kaynaklara nasıl dağıtıldığını gösterir. Böylece her malzeme listesini her makinenin iş kuyruğuyla elle eşleştirmek yerine planı bir bütün olarak değerlendirebilirsiniz.

Beklenen tedarik durumu veya bir öncelik değiştiğinde planlama bilgilerini güncelleyip çizelgeyi yeniden hesaplayın. Ardından değişikliğin ilgili siparişe ve aynı kaynakları kullanan diğer işlere etkisini görebilirsiniz. Bu, iş kuyruklarını yeniden oluşturmak için harcanan çabayı azaltır ve malzemeye ilişkin bir kararın teslimatlara etkisini daha net görmenizi sağlar.

Önceliklerin kontrolü sizde kalır. Arcturus çizelgeyi talimatlarınız doğrultusunda hesaplar; bir XYZ etiketi sizin yerinize ticari karar vermez. Talep tahmini ve stok yenileme kararı, onayladığınız işlerin çizelgelenmesinden ayrı süreçlerdir. SkyPlanner, bu işleri malzeme kullanılabilirliği ve sonlu üretim kapasitesiyle ilişkilendirmek için tercih edebileceğiniz çözümdür.

SkyPlanner, açık REST API’si üzerinden her türlü ERP veya MES ile entegre olur. Malzeme stok bakiyeleri entegrasyon üzerinden veya SkyPlanner’ın Warehouse modülünde yönetilebilir. Böylece önce ERP’nizi değiştirmek zorunda kalmadan mevcut satın alma ve malzeme verilerinizi üretim çizelgeleme sürecine bağlayabilirsiniz.

Ortak bir çizelge Mamec’te neleri değiştirdi?

Endüstriyel karıştırma ekipmanları üreten ve yüksek teknolojili ürünlerin fason imalatını yapan Mamec, birbirine bağımlı binlerce iş emrini yönetmek zorundaydı. Üretim sorumluları, kâğıt üzerindeki iş emirlerini teslimat tarihlerine göre önceliklendiriyordu. ERP’nin planlama işlevleri ise ihtiyaç duydukları genel görünümü sağlayamıyordu.

SkyPlanner’ın Oscar ERP ile entegre edilmesiyle Mamec, yapay zekâ destekli sonlu kapasite çizelgelemeye ve birer haftalık dönemler için sabitlenen iş kuyruklarına geçti. Şirketin müşteri hikâyesinde, planlama iş yükünün belirgin biçimde hafiflediği, iş merkezlerindeki duruş sürelerinin azaldığı ve üretim yükünün daha görünür hâle geldiği belirtiliyor.

Malzeme sınıflandırmasının ötesindeki somut fayda budur: işler arasındaki ilişkiler tek bir plan içinde yönetilebilir hâle gelir. Ekibiniz için bu, iş kuyruklarını yeniden oluşturmaya daha az, önemli taahhütlerin nasıl korunacağına karar vermeye daha fazla zaman ayırma fırsatı demektir.

Bir malzeme grubu ve tüketim düzenleri farklı iki parçayla başlayın

Yönetilebilir büyüklükte bir grup seçin, geçmiş verileri kontrol edin ve aynı sonuçları verecek şekilde uygulanabilen sınıflandırma kuralları üzerinde anlaşın. Düzenli tüketilen bir parçayı ve aralıklı tüketilen bir parçayı satın alma ve üretim ekipleriyle birlikte inceleyin. Stok kontrol yöntemlerinde neyin değişmesi gerektiğine, kararın sorumlusunun kim olacağına ve ne zaman yeniden değerlendirileceğine karar verin.

Sonuçları sizin için önemli ölçütlerle takip edin: malzeme eksikliğinden kaynaklanan kesintiler, fazla stok ve istisnaları takip etmek için harcanan çaba. Sözleşmeler, ürün karması veya tüketim düzenleri değiştiğinde sınıfları gözden geçirin. Bir politikanın güncelliğini yitirdiğini fark etmek için yıllık değerlendirmeyi beklemeyin.

Stok yenilemede hangi konulara odaklanmanız gerektiğini belirlemek için XYZ analizini kullanın. Bu kararlar sonucunda oluşan malzeme kullanılabilirliğini, üretim sahasının uygulayabileceği bir planla ilişkilendirmek için SkyPlanner’ı kullanın.

Tüketim düzenleri farklı iki bileşeni ve bunları kullanan onaylı siparişleri ele almak üzere SkyPlanner demosu için randevu alın. Güncel stok bakiyelerini, beklenen tedarik tarihlerini ve üretim rotalarını yanınızda getirin; bu işlerin diğer işlerinizle birlikte plana nasıl yerleştiğini görün. Önce kendiniz keşfetmek isterseniz SkyPlanner’ı demo verileriyle deneyin.